Gün geçmiyor ki trafikte tartışma yüzünden bir kavga ve öldürme olayı olmasın. 1-2 dakikalık gecikme veya sarı ışıkta geçme kavgası yüzünden insanlar bir ömür boyu pişman olacağı işe giriyorlar. İstanbul da bir mimarın öldürülmesi olayı, trafikte hemen her gün karşılaştığımız, ölümle veya yaralanma ile biten tartışmalardan sadece biridir. Bütün medyada haber olmasının sebebi, öldüren kişinin polis, öldürülen kişinin ise Türkiye'de ve dünyada yüzlerce büyük projeye imza atan 84 yaşında ünlü bir mimar olmasıdır.
Trafikte tartışanların en çok kullandığı ifadelerden biri "Sen benim kim olduğumu biliyor musun?" şeklindedir. Bu ifadeyi kullanan insanların aşağılık kompleksine veya üstünlük kompleksine sahip olduğu bellidir. Aslında ikisi arasında pek fark yoktur. Hiç tanımadığı ve kendisinden zayıf gördüğü kişiye üstünlük taslamak, psikolojik bir bozukluğun dışavurumudur. Bunu söylemek için psikiyatri uzmanı veya psikolog olmak gerekmez ama biz yine de uzman görüşüne başvuralım...
Memorial Hastanesi'nin Tıbbi Yayın Kurulu tarafından hazırlanan dosyaya göre aşağılık kompleksi, ünlü psikolog Alfred Adler tarafından ortaya konulan, aşırı rekabet ve saldırganlığa kadar çeşitli davranışlara yol açabilen temel bir yetersizlik ve güvensizlik duygusudur. Genellikle kökeni çocukluk dönemine dayanan aşağılık kompleksinde çocuklar ebeveynlerinin olumsuz davranışlarına maruz kalırlar ve bu durum kişinin benlik ve karakterine zarar verir. Aşağılık kompleksi, Adler tarafından üstün olma isteğinin insanı harekete geçirmesi olarak tanımlanmış ve her insanın bu duyguları yaşadığı belirtilmiştir.
Çocukluğunda takdir edilmeyen, başka çocuklarla kıyaslanan, şiddete maruz kalan kişiler yetişkin olduklarında kendilerini sürekli olarak başkalarıyla kıyaslar. Kendilerini herkesten aşağıda gören bireyler varlıklarını ispat edebilmek için yoğun çaba harcar. Aşağılık kompleksi kişide kaygı, depresyon, özgüven eksikliği, saplantı, takıntı, asosyallik gibi sorunlara yol açabilir. Kişinin insan ilişkileri zedelenebilir ya da farkında olmadan yalnızlaşabilir. Uzman psikiyatrist veya psikolog eşliğinde uygulanacak tedavi ve kişinin kendi kişisel gelişimine gösterdiği özen ile birlikte kendini geliştirmesi aşağılık kompleksinin tedavi edilmesini sağlayabilir.
Alfred Adler'e göre aşağılık kompleksinin tersi üstünlük kompleksidir. Üstünlük kompleksi yaşayan kişilerde benmerkezcilik görülür. Çevresindeki insanları umursamayan birey empatiden yoksundur ve kendini herkesten üstün görür. İnsan, bu komplekslerini ancak özgüvenini artıracak bir sosyal hayat ve olumlu düşünce ile zararsız hale getirebilir. Yalnız doğrudan insan hayatı ile ilgili mesleklerde görev yapacak kişilerin, özgüven eğitiminden geçmesi gerekmektedir.
Diğer bir üstünlük konusu ise kendilerinin başaramadığı meslek, hayat ve hedefleri için çocuklarına baskı yapmaları ve onları zorlamalarıdır. Eğitimde o kadar baskıya maruz kalıyorlar ki bilerek başarısız oluyorlar. Ebeveynler çocuklarının başarısız olduğunu görünce baskıyı azaltmak zorunda kalıyorlar. O zaman o çocuklar o kadar mutlu oluyor ki şimdi insan olduğumuzu anladık diye feryat ediyorlar.
Nevzat Tarhan’a göre de; Aşağılık duygusunun altında özgüven eksikliği yatar. Kişilerin kendini rahat, huzurlu ve başarılı hissetmeleri, istediklerini elde edebilmeleri için özgüvene sahip olmaları çok önemlidir. Özgüven eksikliği çocukluk yıllarında anne ve babaların yargılayıcı, suçlayıcı, çocukta değersizlik hissi yaratan hatalı davranışlarının sonucunda ortaya çıkar. Çocuk ileri yaşlarında benliğinde yetersizlik, eksiklik ve değersizlik hisseder. Çocuklar yargılanarak, eleştirilerek büyütüldüklerinde ileri yaşlarda da hep yargılanacağı kaygısı içinde olurlar. Çocuğu bu ruh durumuna sokmamak için, onun duygularını önemsemek ve duygularının farkında olmak gerekir. Sırf bu yüzden psikolojik tedavi gören, hap kullanan çocukların hayatları kararıyor.
Kardeşler arasında kıyaslama daha çok okul başarısında yapılmaktadır. Bir kardeşin övülürken diğerinin sürekli eleştirilmesi şeklinde kıyaslamalar, çocukta eksiklik, yetersizlik aşağılık duyguları oluşturur. Bunun yerine çocuğa kendi içinde kıyaslama yapması öğretilmelidir. Mesela aile çocuğun okuldaki başarı seviyesinin yükselmesini istiyor ise çocuğa geleceği için neyin önemli olduğu, mutlu olmak için kendine güvenin ve okul başarısının neden gerekli olduğunu anlatmalıdır. Çocuğa kendine ait hedefler koymak, bu hedeflere ulaşmasının gereğini anlatmak gerekir.
Aşağılık kompleksi olan yüzlerce amir, müdür, genel müdür, yönetim kurulu başkanı dahil bunlar yüzünden mobbinge maruz kalan, psikolojik tedavi gören ve işini kaybeden insan sayısı da az değildir. Kamu personeli alımında, ehliyet ve liyakate bakılmaz sadece yandaşlık esas alınırsa, bu tür vahim olayların önü alınamaz. O yüzden özellikle orta ve üst düzey işe alımlarda mülakat yapılırken kişiler bir psikiyatri testinden de geçmelidir.
Yukarda da anlatıldığı gibi aşağılık kompleksi, bireyin kendisini sürekli olarak yetersiz, değersiz veya diğer insanlardan daha aşağı hissetmesi durumudur. Bu tür bir düşünce ve duygusal durumun çeşitli olumsuz etkileri olabilir:
Psikolojik Zararlar:
Özgüven Kaybı: Sürekli yetersiz hissetmek, bireyin özgüvenini önemli ölçüde zedeler ve kendi potansiyelini gerçekleştirmesini engeller.
Kaygı ve Depresyon: Aşağılık kompleksi, kronik kaygı ve depresyon riskini artırabilir.
Motivasyon Eksikliği: Birey, çaba göstermenin bir anlamı olmadığını düşünebilir, bu da hedeflerine ulaşmasını zorlaştırır.
Kıskançlık ve Öfke: Diğer insanlara karşı kıskançlık veya gizli bir öfke geliştirme riski taşır.
Sosyal Zararlar:
İzolasyon: Kendini yetersiz gören birey, başkalarından uzaklaşabilir ve sosyal ortamlardan kaçınabilir.
İletişim Sorunları: Diğer insanlarla sağlıklı iletişim kurmakta zorlanabilir ve bu, ilişkilerde sorunlara yol açabilir.
Bağımlılık: Diğer insanların onayını kazanma ihtiyacı, bağımlı ilişkilere yol açabilir.
Fiziksel Zararlar:
Stres Kaynaklı Hastalıklar: Sürekli stres, bağışıklık sistemi zayıflamasına, kalp hastalıklarına ve diğer sağlık sorunlarına neden olabilir.
Uyku Sorunları: Yetersizlik hissi, uyku bozukluklarına yol açabilir.
Mesleki Zararlar:
Kariyer Gelişimi Engeli: Birey, yeteneklerine güvenmediği için kariyer fırsatlarını değerlendiremeyebilir.
Performans Düşüşü: İş yerinde yeterince iyi olmadığını düşünmek, verimliliği düşürebilir.
Çözüm Önerileri:
-Kendi Değerini Tanımak: Güçlü yanlara odaklanmak ve başarıları fark etmek önemlidir.
-Profesyonel Destek: Psikolojik destek veya terapi, aşağılık kompleksinin üstesinden gelmede etkili olabilir.
-Kişisel Gelişim: Yeni beceriler öğrenmek, bireyin kendine olan güvenini artırabilir.
Aşağılık kompleksi, hem bireyin hem de çevresindekilerin hayat kalitesini olumsuz etkileyebilir. Bu nedenle rahatsızlığın erken fark edilmesi ve çözüm yolları aranması önemlidir. Bu hastalığı yenmenin bir çok kuralı vardır ama bir de inanç ve iman yönünden de şöyle bakmak faydalı olur: “Gevşemeyin, üzülmeyin; eğer (gerçekten) iman etmişseniz en üstün olan sizlersiniz.” (Âl-i İmran 139)
Târih boyunca Müslümanlar ilk defâ modernite ile birlikte, düşmanların karşılarında aşağılık karmaşıklığa (kompleksine) kapılmaktadırlar. Böylece gevşeme, îmanlarında azalma görülmekte bu durum da insanı beşerî güce meftûn ve râm olmaya itmektedir. Hâlbuki modern hayat, İslâm karşısında oluşan bir karmaşıklığın ögesidir. Deizm ve Ateizmin yayılmasının nedeni budur. Netsizlik ve aşağılık kompleksi buna neden olmaktadır. Neticede geriye dönük kompleks sâhibi modern insan için akıl ilah olmaya, modern ideolojiler din olmaya ve ideologlar da peygamber olmaya başlamaktadır.
İnsanlar böylece taşlarla aynı seviyeye iner ve cehennemde buluşurlar. Mü'minlerin kompleksleri değil, îmanları vardır. O îman mü'minlere Allah'tan başka hiçbir şey karşısında eğilmemeyi öğretir ve sağlar.
